Тэлеканал "Белсат" запусціў новую праграму – “Моўнік”. У прэс-службе каналу кажуць, што “яна зацікавіць і тых, хто хацеў бы палепшыць свае веды ў роднай мове, і тых, каго не пакідаюць абыякавым розныя аспекты гісторыі ды сучаснасці беларускае лінгвістычнае думкі”.
Два выпускі ўжо выйшлі ў эфір. Першы быў прысвечаны тэме “Як звярнуцца да асобы?”, у другім гаворка вялася пра вышэйшую ступень параўнання і пра тое, як вымаўляць лацінскую літару Н (“гаш”). Скажам, у абрэвіятуры А (H1N1), якою абазначаецца ўзбуджальнік “свінога” грыпу.
“Апошнія дзесяцігоддзі ў мове замацаваліся словы-звароты: “спадар” і “спадарыня”. Гэтыя звароты могуць ужывацца і асобна, і з імем. Гэта ветлівыя звароты, іх можна выкарыстоўваць і ў афіцыйных, і ў неафіцыйных абставінах. Менавіта такі зварот замяняе расейскі адпаведнік імя і імя па бацьку. Не “Антон Іванавіч”, а “спадар Антон”, не “Антаніна Іванаўна”, а “спадарыня Антаніна”. Ёсць і спецыфічныя звароты. Да незамужняй дзяўчыны можна звярнуцца: “спадáрычна Антаніна”, да нежанатага мужчыны – “спадáрыч Анатоль”, – распавядае ў першым выпуску вядоўца праграмы, філолаг Вольга Іскрык.
“Пан, пані, панове”. Ці гэтыя звароты могуць выкарыстоўвацца ў сучаснай мове?
“Напрыклад, панове – форма дзіўнаватая: звычайна множны лік утвараецца пры дапамозе канчаткаў -і, -ы. Але гістарычна так склалася, што ў беларускай мове гэты архаізм выкарыстоўваўся і захаваўся да нашага часу. Аднак улічваючы нават сацыяльнае гучанне слова “пан” (бо быў прыгон), гэты зварот пры ўсіх яго плюсах, варта было б пакінуць у гісторыі. Гэта ўпрыгожыць гістарычны раман, гістарычны фільм”, – разважае сталы эксперт “Моўніку”, мовазнаўца Зміцер Саўка.
Што да А (H1N1).
“Праблема пачынаецца з чаго? У назве віруса ёсць літара, якая кірылічна адпавядае літары Н (“эн”), але ж абазначае іншы гук, у беларускай лацініцы гэта гук Г (“га”). Як перадаваць гэты гук сродкамі беларускай мовы, ні ў якім даведніку не прачытаеце. Нідзе не прапісана, як вымаўляць лацінскія літары з гледзішча беларускай мовы. Тыя, хто наведваў школу, чулі, што гэтая літара называецца “аш”. Адкуль гэтае вымаўленне? З французскай мовы, з традыцыі расейскай мовы называння гэтай літары. Па-англійску Н называецца “эйч”. У кожнай мове свая сістэма называння лацінскіх літар; з гэтай прычыны мы стаім перад выбарам, якое называнне нам абраць. Некаторыя кажуць, што няма чаго выдумляць: трэба казаць “эйч-адзін-эн-адзін” – следам за амерыканскімі каналамі. Выбачайце, гэта мае сэнс, калі мы кажам пра BBC. “Бі-Бі-Сі” – менавіта так называюцца па-англійску літары, з якіх складаецца назва вядомай тэлерадыёстанцыі. Калі ж мы гаворым пра скарот узбуджальніка, то мусім абапірацца на нейкае лацінскае вымаўленне, а ў лацінскай мове гэтая літара мусіць называцца “га”. Аднак паспрабуйце вымаўляць “га-адзін-эн-адзін”. Проста людзі не зразумеюць”, – кажа спадар Саўка.
І разважае, што мы мусім абапірацца на школьны досвед, тым больш на расейскіх каналах, якія ў нас пануюць, гэтае “аш” і гучыць. На думку мовазнаўцы, “гаш” – гэта “часовае выйсце, пакуль нашыя акадэмікі, афіцыйная навука не выдала адпаведных рэкамендацыяў”.
Зміцер Саўка распавёў, што першая частка кожнага выпуску праграмы прызначаецца найперш пасіўным носьбітам беларускай мовы – тым, хто разумее яе, але практычна не карыстаецца ёю. Паводле лінгвіста, “Моўнік” мусіць інспіраваць гаварэнне, пераводзячы пасіўных носьбітаў мовы ў групу актыўных”.
У другой частцы кожнага выпуску ўздымаюцца больш складаныя пытанні, якія могуць быць цікавыя для гледачоў, заангажаваных у моўнай праблематыцы.
Між тым Саўка лічыць, што абмеркаванне моўных пытанняў спрыяе не толькі дасканаленню ведаў, але і папулярызацыі мовы ў грамадстве. І ўcё ж больш важнаю задачаю на сёння ён лічыць другое. Асаблівы плён дае беларускамоўнае мадэляванне жыццёвых сітуацыяў. Тыя самыя фільмы па-беларуску.
“І ўзяць перакладзены нядаўна на беларускую мову вайсковы статут. Хай ён недасканала, крыва перакладзены, але галоўнае – перакладзены”, – перакананы Зміцер Саўка.
Мы папрасілі ацаніць аўтараў “Моўніку” ўзровень валодання моваю яе носьбітаў і назваць галоўныя хібы ў мове, якія рэжуць вуха.
У першую чаргу былі названыя калькаванне і штучная спалучальнасць словаў. Прычына – замалая прастора натуральнага бытавання беларускай мовы. На жаль, нават для тых, хто гаворыць па-беларуску, мова ненатуральная, а вывучаная.
Зміцер Саўка кажа, што русіфікацыйнага калькавання не пазбегчы, бо няма ўзораў правільнага словаўжывання, якія магло б даваць тое самае тэлебачанне. Працэс стандартызацыі мовы ідзе вельмі павольна, а кола беларускамоўных абмежаванае, таму ў кожнай замкнёнай групе ўзнікаюць “мікрадыялекты” з наборам сумнеўных наватвораў і няўдалых калек. “Аднак часта добрае беларускае слова побач – у слоўніку, нават, здавалася, даволі русіфікаваным, – кажа Зміцер Саўка. – І калі ўжо нешта вынаходзіць, то трэба пераканацца, хто добрага беларускага адпаведніка сапраўды ў слоўніках няма”.
Выпуск “Моўніку” нядоўгі – да 10 хвілінаў. Глядзіцца не цягамотна, але, можна меркаваць, што праз нейкі час глядач захоча нейкага ажыўлення да акадэмічнага фармату.
Зміцер Саўка кажа, што ёсць ідэі, як уразнастаіць праграму. Прыкладам, распавядаць пра тэрміналагічную лексіку ў розных сферах. Скажам, аўтамабільную – на прыкладзе жывога аўтамабіля, што дасць магчымасць візуальнай дэманстрацыі.
Падаецца, гэта было б цікава і карысна абсалютна ўсім беларускамоўным. Мала ў каго няма прагалаў у спецыяльнай лексіцы.
Вольга Іскрык кажа: шмат хто з беларусаў лічыць, што побытавае, хатняе начынне называецца па-беларуску так, як і па-расейску: “А насамрэч шмат у якіх выпадках гэта зусім іншыя словы”.
Што да іншых “ажыўляльных” ідэяў, то, мажліва, будуць ладзіцца дыскусіі паміж рознымі экспертамі-мовазнаўцамі. Інтрыгаваць-ангажаваць гледачоў стваральнікі праграмы будуць таксама анансуючы расповеды пра тое, што абазначаюць тыя ці іншыя невядомыя так званым пасіўным носьбітам мовы словы.
“Вось мы сказалі, што распавядзем, што такое “коўзанка”. Дык мяне ўжо тузаюць пытаннямі: дык што гэта такое?”, – усцешна кажа Вольга Іскрык.
Комментарии